X
تبلیغات
دین پژوهی - زرتشتي

کتابخانه ایران باستان

1.دینکرد یا دینکرت: در واقع یک دانشنامه عظیم مزدیسنایی به زبان پهلوی و  شامل 9 کتاب است. البته جلدهای اول و دوم آن از میان رفته و در دسترس نیست. نثر این کتاب بسیار پیچیده و سنگین است. دینکرد راجع به مسائل آیینی و عادات و رسوم و سنت­ها و تاریخ ادبیات مزدیسناست. این کتاب که باید آن را مهم­ترین کتاب پهلوی دانست در زمان خلافت مامون، توسط "موبد آتَرفرنبغ" کار تالیف آن آغاز شد و در زمان خلیفه المعتمد عباسی، توسط موبدی دیگر از خاندان آتَرفرنبغ به نام "آذرپادامید" به پایان رسید. در این کتاب بخشی مربوط به اسطوره زندگی زرتشت وجود دارد که به­شکل بسیار خاصی روایت شده است.

این کتاب که به احتمال بسیار براساس یکی از نسک­های گمشده اوستا تدوین شده، کتابی است آیینی و تاریخی. در این کتاب اطلاعات بسیار ارزشمندی درباره باور زرتشتیان به آغاز و انجام جهان و آفرینش پیش نمونه­ها مانند کیومرث و گاو و نبرد با اهریمن درج شده است. همچنین بخش جغرافیایی این کتاب در بردارنده مطالب بسیار مهمی درباره نواحی مهم ایران، کوه ها، حیوانات، دریاها و غیره است.

2.روایات پهلوی: این کتاب 65 فصل دارد که از مسائل گوناگونی مانند ماجرای جمشید تا داستان گرشاسپ و حتی مطالبی درباره سرنوشت انسان پس از مرگ و غیره صحبت می­کند.

3.ارداویراف نامه: این کتاب که به زبان پهلوی "ارتای ویراونامک" نامیده می­شود 8800 واژه پهلوی دارد. ارداویراف یکی از موبدان دوران اردشیر و شاپور اول است که درعالم رویا با راهنمایی ایزد آذر و ایزد سروش، سفری به دوزخ و برزخ و سپس بهشت انجام می­دهد. در این کتاب مجازات­ها  پاداش­هایی که برای گناهکاران و بی­گناهان اعمال می­شود بسیار جالب و خواندنی است. اردوایراف در این کتاب، جهنم را توصیف می­کند و می­نویسد که مجازات­ها، سرما، دود، تاریکی، بوی بد، مار و حیوانات آزاردهنده هستند. برخی این کتاب را الهام بخش دانته کتاب کمدی الهی می­دانند.

4.شکند گمانیک وزار: این کتاب به معنای گزارش گمان شکن تالیف "مرتان فرخ اورمزد­ داتان" است. کتاب دو بخش در 16 فصل دارد. نویسنده کتاب در بخش اول پاسخگوی ایراداتی است که بر آیین زرتشت گرفته شده است و دربخش دیگر به رد عقاید مادیون و دهریه می پردازد. این کتاب یکی از مهم­ترین آثار فلسفی ادبیات آیینی پهلوی است.

5.شایست و ناشایست: این کتاب که در زمره کتاب­های قوانین آیینی و حقوقی قرار دارد، درباره مسائل مختلف مانند گناه و ثواب، آفرینش، نبرد نیروهای نیکی و بدی، ازدواج و طلاق صحبت می­کند.

6.مینوی خرد: کتاب دادستان مینوی خرد را می­توان در زمره اندرزنامه­های پهلوی قرار داد. این کتاب 11000 کلمه پهلوی دارد که شامل 62 پرسش است که دانا از مینوی خرد یعنی نماد نمونه آن­جهانی فرزانگی پرسش می­کند. در این کتاب گذشته از اندرزهای بسیار، مباحثی درباره اساطیر و سرنوشت روان پس از مرگ و استقبال زیبارویی بر پل چینود از روان وجود دارد.

 7.جاماسب نامک: این کتاب که منسوب به جاماسب است با 5000 واژه پهلوی شامل پرسش ها و پاسخ­هایی است که کی­گشتاسب از وزیر خردمندش جاماسب می­کند. چگونگی آفرینش جهان، جهان پیش از آفرینش، تاریخ شاهان کهن از کیومرث تا ویشتاسب، ورجمکرد و کنگ­دژ، شش کشور جهان و جانوران دریایی، دوزخ، مردمان مازندران و شمال شرق و همچنین پیشگویی­هایی درباره آینده ایران باستان از جمله مطالب مهم از رساله هستند.

8.دادستان دینیک: این رساله که یکی از مشکل­ترین متون پهلویی است توسط "منوچهر پسر یووان یمان"، موبد پارس درباره داوری­های زرتشتی نوشته شده است.

9.وَچرکرت دینیک: این کتاب نوشته شخصی است به نام "میدیوماه پسر آراسپ" که درباره مسائل گوناگونی آیین زرتشت، مراسم تدفین، اهریمن، گناه و کردار نیک، ثواب، زناشویی، مالکیت، حشرات موذی و همچنین سخنان یکی از مفسران پهلوی اوستا در دوره ساسانیان در این رساله وجود دارد.

10.روایت امید اَشَوهشتان: این کتاب که مجموعه­ای از قوانین اجتماعی، آیینی و مدنی است توسط "امید پسر اشوهشت" که موبد موبدان و از نوادگان آذربار مهر سپندان بوده، نوشته شده است. این کتاب حاوی پرسش­هایی است در موارد بالا که از سوی موبدی به نام آذر گشنسب از امید اشوهشتان پرسیده می­شود.

11.ماتیکان یوشت­فَریان: این کتاب در واقع بر اساس یک داستان بسیار کهن و باستانی شکل گرفته است. داستان بسیار دلکش و زیبایی است از مناظره ی"وشت فریان" با "جادوگر اَخت" که با سپاه بزرگی به شهر حمله کرده، با این شرط که کسی که سنش بیشتر از 15 سال نباشد بتواند پرسش های او را پاسخ بگوید، حاضر است از نابودی شهر گذشته و آنجا را ترک کند. جوانی به نام یوشت­فریان حاضر به این کار می­شود ولی او نیز شرط می­کند که در مقابل پاسخ دادن به همه سوالات جادوگر، او نیز سه سوال از جادوگر بپرسد و اگر اَخت نتواند جواب دهد، همان بر سرش آید که اَخت برای مردم شهر در نظر دارد. در نهایت یوشت پیروز شده و جادوگر ناتوان از پاسخگویی جان خود را از دست می دهد.

12.اندرز آذرپاد مارسپندان

 این کتاب نیز در زمره اندرزنامه­های دوره ساسانی قرار دارد و شامل راهنمایی­های و پندهایی است که موبدان موبد بزرگ دوره شاپور دوم به نام "آذرپاد مارسپندان" به پسرش زرتشت می دهد.

13.اندرز بزرگمهر

این کتاب به­نام پندنامه یا یادگاربزرگمهر و همچنین "پندنامک ابوذرجمهر" هم نامیده می­شود و حاوی مجموعه­ای از اندرزهای بزرگمهربختگان وزیر دانا و بزرگ انوشیروان است. در مساله تاکید می­کند که این کتاب را به فرمان خسرو انوشیروان تالیف کرده و در گنج­خانه شاهی قرار داده تا مورد استفاده همه کسانی باشد که خواهان برتری و بزرگی اخلاقی هستند این کتاب 1430 واژه پهلوی دارد.

14.ماتیکان هزاردادستان

این کتاب به­معنای کتاب هزار قانون است و در واقع قانون و آیین دادرسی در عهد ساسانیان را بازگو می کند که به زبان و خط پهلوی ساسانی توسط مردی به نام فَرخومَرتِ وَهرامان (فرخ مرد پسر بهرام) از قضات دوره خسرو پرویز نوشته شده است و از آنجایی که در آن نامی از پادشاهان بعد از خسرو نیست، باید از جمله کتاب­هایی باشد که در دوره ساسانیان تالیف شده است. این کتاب گنجینه­ای است بسیار ارزشمند از قوانین زرتشتیان همچون قانون زناشویی ارث، طلاق، دادوستد، حق مالکیت، فرزند خواندگی، دزدی، مجازات ظالمان و دادستاندن از ستمگران و مانند آن.

15. کارنامه اردشیر بابکان

این نوشته رساله­ای است به زبان پهلوی درباره اردشیر بابکان و پیروزی او بر اردوان. این رساله نوعی رساله حماسی و در عین حال رومانتیک است که بر اساس وقایع تاریخی به رشته تحریر در آمده است. در این رساله افزون بر داستان اردشیر از شاپور پسر او و همچنین از هرمزد پسر شاپور نیز سخن رفته است. پرداختن به تاثیر تقدیر و سرنوشت و اعتقاد به احکام نجومی و پیشگویی و همچنین ستایش دلاوری­ها، پهلوانی­ها، حمایت آیین و لزوم مراعات احکام آیینی و اهمیت اصل و نسب از دیگر مباحث مهم این رساله است.

16.خداینامک

بی­تردید یکی از مهم­ترین آثار تاریخی دوره ساسانیان، کتاب "خداینامک" یا "خودای­نامگ" به معنی کتاب شاهان است. این کتاب منبع و ماخذ اصلی شاهنامه دقیقی و سپس شاهنامه فردوسی قرار گرفت. در این کتاب وقایع سلسله­های و پادشاهان سخنرانی­ها و جملات مهم و وصیت­نامه­ها بر اساس وقایع تاریخی و گاهی آمیخته با افسانه و اسطوره با کلامی بسیار شیوا بیان شده است. تالیف این کتاب باید مربوط به دوران انوشیروان باشد ولی پادشاهان دیگر ساسانی نیز هر کدام بخشی را به آن افزوده­اند. نویسندگان این کتاب که دبیران شاهی و موبدان و خاندان­ها بزرگ ساسانی بودند پس از سقوط ساسانیان نیز بخش­هایی از جمله کشته­شدن یزدگرد سوم را بر آن افزودند. قدیمی­ترین ترجمه این کتاب متعلق به ابن­مقفع است که بعدها به عنوان یک منبع مهم از تاریخ باستان مورد استفاده مورخانی مانند طبری، مسعودی، بَلاذُری، حمزه اصفهانی و ثعالبی قرار گرقت.

17.درخت آسوریگ

 درخت آسوریگ داستانی است منظوم به زبانی پهلوی و از بهترین نمونه­های شعر در ایران باستان. موضوع این کتاب مناظره­ای است میان درخت آسوری (درخت خرما) و یک بز بر سر آن­که فواید کدام یک بیشتر است، مناظره­ای که در نهایت به پیروزی بز منجر می­شود.

18.یادگار زریران

این کتاب که به احتمال بسیار اصل پارتی دارد، بازگو کننده حماسه نبرد ایرانیان با هون­هاست. این نبرد که نبردی مذهبی است پس از گرویدن گشتاسب به یکتاپرستی اتفاق می­افتد. در این جنگ زریر برادر گشتاسپ پس از نبردی دلیرانه با توطئه کشته می­شود و فرزند خردسالش به نام بستور که قسمت اعظم کتاب شرح دلاوری­ها و جنگ­جویی­های اوست، به تنهایی به میدان جنگ رفته و انتقام خون پدر را گرفته و در نهایت باعث پیروزی ایرانیان می­شود.

19.نامه تنسر

نامه تنسر یکی از مهم­ترین آثاری است که توسط ابن­مقفع از زبان پهلوی به عربی ترجمه شده است. اصل پهلوی این کتاب امروزه وجود ندارد ولی خلاصه­ای از ترجمه فارسی آن در مقدمه تاریخ طبرستان به وسیله ابن اسفندیار نقل شده که پس از تصحیح به­وسیله مجتبی مینوی به چاپ رسیده است. تنسر از جمله اشراف زادگان دوره ساسانی بود که چشم از ثروت و قدرت پوشیده و پس از به قدرت رسیدن اردشیر و برافتادن اشکانیان، چون اردشیر را حامی زرتشت و هم فکر خود یافت به او تقرب جست: تا جایی که تبدیل به نزدیک­ترین یار و مشاور او شده و جمع­آوری نسخه­های پراکنده اوستا و تدوین و تنظیم آن از سوی شاه بر عهده او گذارده شد. در ابتدای حکومت ساسانیان برخی از روسای ملوک­الطوایف یا همان شاهان محلی از جمله جُشنَسف یا گشنسب پادشاه طبرستان که حق استفاده از تاج را داشته و نسبت به سیاست­های اردشیر دچار تردید و بدبینی بود، طی نامه­ای پرسش­ها و تردید­ها، موجب پدید آمدن رساله نامه تنسر شد. بخش وسیعی از این کتاب حاوی اندیشه­ها، باورها، قواعد و اصول دینداری زرتشتیان و سیاست­مداری اردشیر و حاکمان ساسانی است.

20.گزارش شطرنج

گزارش شطرنج یا چترنگ­نامک رساله­ای است به زبان پهلوی که در آن چگونگی ورود بازی شطرنج از هندوستان به ایران در زمان خسرو انوشیروان و یافتن راه بازی آن و همچنین اختراع بازی نرد توسط بزرگمهر و فرستادن آن برای پادشاه هندوستان بیان شده است.

21. شهرستان­های ایرانشهر

رساله­ای است منحصر به فرد به زبان پهلوی در زمینه جغرافیا که در پایان دوره ساسانی به رشته تحریر در آمده است. در این رساله از تمامی شهرهای ایران زمین و بانیان آن و برخی حوادث تاریخی و اسطوره­ای یاد شده است. نکته جالب توجه در این رساله این است که نویسنده، آفریقا و عربستان را نیز به عنوان بخشی از سرزمین ایرانشهر بزرگ آورده است. اصل پهلوی این جزوه از میان رفته است. امام موسی خورنی، مورخ ارمنی دوره ساسانی، این کتاب را به زبان ارمنی ترجمه کرده و این همان است که به نام جغرافیای موسی خورنی هم از آن یاد می شود. این رساله به نام  شهرهای شرقی و ناحیه خراسان و قبل از همه با سمرقند آغاز و با بغداد به اتمام می­رسد.